تجهیزات ایمنی برق
تولید داخل، دستکش و کفپوش عایق، ارت موقت و LOTO

کدام کار با برق، کدام کلاس تجهیز می‌خواهد؟

شبکه‌ی توزیع ایران روی ۲۰ کیلوولت می‌چرخد. با این حال، پرتکرارترین قلمی که پیمانکاران برق از ما استعلام می‌کنند «دستکش عایق کلاس ۲» است. این عدد غلط است.

حداکثر ولتاژ کارِ کلاس ۲ در IEC 60903 برابر ۱۷٬۰۰۰ ولت است و شبکه‌ی ۲۰ کیلوولت از آن بالاتر می‌زند؛ کلاس درست، کلاس ۳ با حداکثر ولتاژ کار ۲۶٬۵۰۰ ولت است. این دو دستکش در قفسه شبیه هم‌اند و در دست هم تفاوت محسوسی ندارند؛ چیزی که فرق می‌کند ضخامت لاستیک، ولتاژ آزمون و رنگ برچسب است. برای همین است که این اشتباه سال‌ها در یک سازمان تکرار می‌شود بدون اینکه کسی متوجه شود.

کد رنگ برچسب از ASTM D120 می‌آید و در بازار ایران هم همین رنگ‌ها دیده می‌شود. «حداکثر ولتاژ کار» ولتاژ خط به خط شبکه‌ی سه‌فاز است، نه ولتاژ فاز به زمین؛ همین یک جمله، ریشه‌ی بیشتر انتخاب‌های یک‌کلاس‌پایین‌تر است.

بند درست در سند مناقصه سه جزء دارد: شماره‌ی استاندارد، کلاس، و حداکثر عمر مجاز گزارش آزمون. بدون جزء سوم، کاملاً قانونی دستکشی تحویل می‌گیرید که تاریخ آزمونش برای چهارده ماه پیش است و از روز اول، چهار ماه از پنجره‌ی شش‌ماهه‌ی شما رفته.

پنج قاعده‌ی قطع برق، و کاری که قفل و برچسب انجام می‌دهد

تجهیز عایق، ایمنیِ کار روی مدار بی‌برق را نمی‌سازد؛ ترتیب کارها می‌سازد. استاندارد EN 50110-1 این ترتیب را در پنج قاعده جمع کرده و همین توالی پشت هر مجوز کاری (پرمیت) برقی نشسته که امضا می‌کنید. تجهیزی که ما می‌فروشیم، ابزار اجرای این پنج قاعده است و نه جایگزین آن.

پنج قاعده‌ی بالا فقط خطر برق را می‌بندد. همان پست و همان تابلو، خطرهای دیگری هم دارد که در گزارش حادثه زیر عنوان «برق‌گرفتگی» ثبت می‌شود ولی علت واقعی‌شان چیز دیگری بوده. جدول زیر همین‌هاست.

برق‌گرفتگی تقریباً همیشه روی مداری اتفاق می‌افتد که همه مطمئن بودند قطع است.

قاعده‌ای که در جلسه‌ی فنی تحویل تکرار می‌کنیم

لاستیک عایق: آناتومی، و جایی که واقعاً از کار می‌افتد

لاستیک عایق قدیمی‌ترین ماده‌ی این دسته است و بیشترین سوءتفاهم را هم دارد. دستکشی که ظاهرش سالم است، ممکن است ماه‌هاست عایق نباشد. برخلاف کفش و کلاه، اینجا خرابی هیچ نشانه‌ی بیرونی قابل‌اعتمادی ندارد.

جایی که دستکش عایق از کار می‌افتد تقریباً هیچ‌وقت وسط کف دست نیست. ترتیبی که روی نمونه‌های برگشتی می‌بینیم این است:

• بین شست و اشاره؛ همان‌جا که موقع گرفتن آچار بیشترین کشش را می‌بیند و لاستیک نازک‌تر می‌شود.
• لبه‌ی سرآستین، از کشیده‌شدن روی لبه‌ی تیز آستین لباس کار و دکمه‌ی سرآستین.
• سوراخ سوزنی از براده و سیم مسی. با چشم دیده نمی‌شود و فقط با آزمون بادکردن یا آزمون دی‌الکتریک پیدا می‌شود؛ همین یک مورد، دلیل وجود آزمون قبل از هر استفاده است.
• تماس با روغن، گازوئیل و حلال. لاستیک طبیعی را از داخل متورم می‌کند و این خرابی برگشت‌پذیر نیست.
• ازن. دستکشی که کنار موتور برق یا در محفظه‌ای با تخلیه‌ی جزئی نگه داشته شود، ترک‌های ریز موازی روی سطح خم می‌گیرد.
• آفتاب مستقیم پشت شیشه‌ی وانت در تیر و مرداد؛ چند هفته کافی است تا لاستیک سفت و شکننده شود.

قوس الکتریکی: جایی که لباس ضدشعله دیگر کافی نیست

قوس الکتریکی با برق‌گرفتگی فرق دارد و لباسی که جلوی یکی را می‌گیرد لزوماً جلوی دیگری را نمی‌گیرد. در قوس، جریان از بدن عبور نمی‌کند؛ یک انفجار حرارتی در چند صدم ثانیه رخ می‌دهد و انرژی تابشی، فلز مذاب و موج فشار به بدن می‌رسد.

پرتکرارترین سؤال همین‌جاست: «لباس نسوزمان EN ISO 11612 دارد، همین کافی نیست؟» کوتاه: نه. EN ISO 11612 می‌گوید پارچه پس از برداشتن شعله به سوختن ادامه نمی‌دهد و ذوب نمی‌شود. درباره‌ی انرژی قوس هیچ عددی نمی‌دهد. عدد قوس فقط از دو مسیر بیرون می‌آید: IEC 61482-1-1 که نتیجه را به‌صورت ATPV یا ELIM بر حسب کالری بر سانتی‌متر مربع می‌دهد، و آزمون جعبه‌ی IEC 61482-1-2 که نتیجه را به‌صورت طبقه‌ی APC 1 یا APC 2 اعلام می‌کند.

ستون آخر عمداً پر نشده. آزمون جعبه‌ی IEC 61482-1-2 نتیجه را به‌صورت طبقه می‌دهد، نه بر حسب کالری بر سانتی‌متر مربع، و هیچ ضریب تبدیل رسمی بین این دو وجود ندارد. هر کسی چنین تبدیلی به شما بدهد، عدد را خودش ساخته است.

موضع ما درباره‌ی لباس ضد قوس صریح است و به ضرر فروش کوتاه‌مدت‌مان تمام می‌شود: ما پارچه‌ی ضد قوس را نمی‌بافیم. لباس را می‌دوزیم و گزارش آزمون پارچه را با شماره‌ی همان تاپ و رول تحویل می‌دهیم. عددی که روی برچسب یک لباس دوخته‌شده می‌نشیند فقط وقتی معتبر است که خودِ لباس، با درز و زیپ و جیب و نوار شبرنگ، آزمون شده باشد. اگر سند مناقصه‌ی شما درجه‌بندی روی پوشاک تمام‌شده می‌خواهد، از همان جلسه‌ی اول بگویید تا مسیر و زمان آزمون را جدا اعلام کنیم. ادعای زودهنگام در این بند، یعنی رد شدن در ارزیابی فنی.

استانداردها و مرزی که هرکدام تعیین می‌کنند

علامت روی دستکش و کفپوش هر ادعایی را پوشش نمی‌دهد. این فهرست را برای همین نوشته‌ایم: هر استاندارد دقیقاً چه چیزی را تضمین می‌کند و کجا ساکت است.

ولتاژ آزمونProof Test Voltage

ولتاژی که هر قلم در کارخانه، تک‌به‌تک و برای مدت مشخص تحمل می‌کند. ولتاژ کار نیست و هرگز نباید به‌جای آن خوانده شود.

حداکثر ولتاژ کارMaximum Use Voltage

بالاترین ولتاژ خط به خطِ شبکه‌ای که آن کلاس برایش مجاز است. عددی که باید با سطح ولتاژ شبکه‌ی خودتان مقایسه کنید.

ATPVArc Thermal Performance Value

انرژی حادثه‌ای که در آن، احتمال سوختگی درجه دو زیر لباس پنجاه درصد است. هرچه بالاتر، لباس سنگین‌تر و گرم‌تر.

ELIMIncident Energy Limit

بالاترین انرژی حادثه که در آزمون هیچ نمونه‌ای به آستانه‌ی سوختگی نرسیده. محافظه‌کارانه‌تر از ATPV است و در گزارش‌های جدیدتر دیده می‌شود.

APCArc Protection Class

نتیجه‌ی آزمون جعبه‌ی IEC 61482-1-2 در دو طبقه: APC 1 با جریان قوس ۴ کیلوآمپر و APC 2 با ۷ کیلوآمپر.

آزمون بادکردنAir Inflation Test

بادکردن دستکش با دستگاه یا با پیچاندن سرآستین، برای پیداکردن سوراخ سوزنی. پیش از هر بار استفاده، روی هر دو دستکش.

مثلث دوگانهDouble Triangle

علامت بین‌المللی تجهیز مناسب کار روی مدار برق‌دار. روی ابزار EN 60900، کلاه EN 50365 و پاپوش EN 50321-1 دیده می‌شود.

ارت موقتPortable Earthing

اتصال زمین و اتصال کوتاه موقت سه فاز، برای تبدیل خط بی‌برق به خطی که وصل اشتباهی هم آن را برق‌دار نمی‌کند.

قفل و برچسبLockout / Tagout

قفل‌کردن مکانیزم قطع و نصب برچسب هویت‌دار، تا هیچ‌کس جز صاحب کلید نتواند مدار را وصل کند. در بازار با نام LOTO شناخته می‌شود.

خانواده‌های محصول ما

لاستیک عایق، کفپوش، شیت و بدنه‌ی کلاه روی خط خودمان قالب و پخت می‌شود؛ لباس و کیف را می‌دوزیم. برای اقلامی که پارچه یا الکترونیک وارداتی دارند، همین را صریح می‌نویسیم و گزارش آزمون تأمین‌کننده را با شماره‌ی رول یا سریال پیوست می‌کنیم. مارک سازمانی و کد اموال هم روی همه‌ی اقلام قابل درج است؛ شرایطش در راهنمای تولید سفارشی و OEM آمده.

از استعلام تا تحویل و اسناد مناقصه

استعلامی که با «قیمت ست کامل ایمنی برق‌کار» شروع می‌شود بدون سه عدد قابل بستن نیست: سطح ولتاژ نقطه‌ی کار، جریان اتصال کوتاه همان نقطه، و تعداد نفر. عدد دوم را معمولاً واحد مهندسی شبکه‌ی خودتان دارد؛ بدون آن، مقطع ست ارت موقت را نمی‌شود انتخاب کرد و ما هم حدس نمی‌زنیم.

بازرسی، آزمون دوره‌ای و معیار اسقاط

تجهیز عایق تنها خانواده‌ی PPE است که تاریخ مصرفش را نه سایش، بلکه یک برگه تعیین می‌کند. دستکشی که ظاهرش نو است و تاریخ آزمونش هفت‌ماهه شده، از نظر بازرس مردود است. برعکسش هم درست است: دستکشِ تازه‌آزمون‌شده‌ای که سرش یک سوراخ سوزنی دارد، امروز باید کنار گذاشته شود.

یک صراحت لازم: فقط برای دستکش، بازه‌ی شش‌ماهه از خود استاندارد می‌آید. برای کفپوش، شیت، ابزار و ست ارت، استاندارد بازه‌ی آزمون دوره‌ای را الزام نکرده و آنچه در جدول آمده رویه‌ی جاافتاده‌ی شرکت‌های توزیع و برنامه‌ای است که ما در قرارداد می‌نویسیم.

هرکدام از موارد زیر یعنی همان روز کنار گذاشته شود. نه تعمیر، نه «فعلاً استفاده کن تا سفارش برسد».

• هر بریدگی، سوراخ، تاول یا تورم روی لاستیک، حتی اگر کوچک باشد.
• چسبندگی یا حالت لزج سطح؛ نشانه‌ی برگشت لاستیک پس از تماس با حلال یا بنزین.
• ترک‌های ریز موازی روی سطح خم. این ازن است و برگشت‌پذیر نیست.
• هر رنگ، برچسب، چسب یا حلالی که روی بدنه‌ی کلاه عایق نشسته باشد؛ همان لکه‌ی کوچک، عایق‌بودن کلاه را باطل می‌کند.
• دیده‌شدن لایه‌ی رنگ متفاوتِ زیرین روی ابزار عایق دولایه.
• هر سیم پاره‌ی قابل رؤیت داخل روکش شفاف کابل ارت موقت. روکش را شفاف می‌گیریم دقیقاً برای همین.
• گذشتن تاریخ آزمون بعدی، حتی اگر قلم دست‌نخورده و در جعبه مانده باشد.

یک توصیه که به ضرر فروش خودمان تمام می‌شود. تجربه‌ی ما این بوده که پیش از سفارش جدید، ارزش دارد جعبه‌ی دستکش‌های موجودتان را باز کنید و تاریخ آزمون‌ها را بخوانید. در بخشی از استعلام‌هایی که به ما می‌رسد، چیزی که سازمان واقعاً لازم دارد آزمون مجدد اقلام موجود است، نه خرید تیراژ جدید. آزمون مجدد را روی همان دستگاهی انجام می‌دهیم که تولید را با آن آزمون می‌کنیم و هر قلمی که قبول شود با برچسب تاریخ جدید برمی‌گردد.

پرسش‌های متداول