واژه‌نامه ایمنی صنعتی
از «هاردهت» تا «ضریب سقوط» — با معادل انگلیسی و کاربرد میدانی

چرا یک کلمه، یک محموله را خراب می‌کند

بیشتر خطاهای خرید تجهیزات ایمنی در ایران خطای فنی نیست؛ خطای واژه است. کسی «دستکش ضدبرش» نوشته و دستکش ضدسایش تحویل گرفته. کسی «کمربند ایمنی» خواسته و همان را گرفته — در حالی که منظورش هارنس بوده. این دو یکی نیستند: یکی وضعیت بدن را نگه می‌دارد، دیگری سقوط را متوقف می‌کند، و اولی در سقوط آزاد کمر را می‌شکند.

سه الگوی تکراری را در چهارده سال استعلام‌خوانی دیده‌ایم.

• ترجمه‌ی معکوس: واژه‌ی فارسی از انگلیسی ترجمه شده، بعد کسی همان فارسی را دوباره به انگلیسی برگردانده و به کالای دیگری رسیده. «لباس نسوز» کلاسیک‌ترین نمونه است.
• لفظ عامیانه در سند رسمی: «هاردهت»، «هویس» و «سیفتی» در کارگاه معنا دارند اما در پاکت ب هیچ الزامی نمی‌سازند؛ ارزان‌ترین پیشنهاددهنده تفسیر خودش را می‌کند.
• کد بدون واحد: «مقاومت بالا»، «استانداردِ اروپا»، «ضدآب کامل». هیچ‌کدام قابل اندازه‌گیری نیستند، پس هیچ‌کدام قابل رد کردن هم نیستند.

این جدول از استعلام‌های واقعی درآمده و هر شش ردیفش دست‌کم یک بار به مرجوعی ختم شده است. سه ستون اول را می‌شود بحث کرد؛ ستون چهارم قابل بحث نیست، چون قابل اندازه‌گیری است.

PPE عمومی — از سر تا پا

این خانواده بیشترین ترافیک واژگانی را دارد، چون هفت دسته‌ی محصول را پوشش می‌دهد و مدیر HSE معمولاً همه را با هم می‌خرد. مدخل‌ها به‌ترتیب سر، چشم، تنفس، شنوایی، دست، پا و تن چیده شده‌اند.

سلسله‌مراتب کنترلHierarchy of Controls

پنج پله به‌ترتیب: حذف خطر، جایگزینی، کنترل مهندسی، کنترل اداری و در آخر PPE. اهمیت میدانی‌اش در بازرسی معلوم می‌شود: «کارگر ماسک داشت» به‌تنهایی دفاع نیست، باید نشان دهید چرا سه پله‌ی بالاتر جواب نداده‌اند. ما تجهیز می‌سازیم و باز هم می‌گوییم هودِ مکش روی دستگاه سنگ‌زنی از هر ماسکی مؤثرتر است.

فیت‌تستFit Test

آزمون آب‌بندی ماسک روی صورتِ همان فرد، نه روی مانکن آزمایشگاه. نوع کیفی با بخار ساخارین یا بیت‌رکس زیر هود انجام می‌شود و نوع کمّی با دستگاه شمارش ذره. ریشِ سه‌روزه ضریب حفاظت نیم‌ماسک را از حدود ۱۰ به زیر ۲ می‌آورد؛ این تنها عددی است که هیچ برند و هیچ بودجه‌ای جبرانش نمی‌کند.

ضریب حفاظت تخصیصیAssigned Protection Factor (APF)

نسبت غلظت آلاینده در هوای محیط به غلظت آن داخل ماسک، وقتی برنامه‌ی حفاظت تنفسی درست اجرا شود. اعداد بین نظام‌های ملی فرق دارند؛ در جدول بریتانیایی FFP3 برابر ۲۰ و ماسک تمام‌صورت با فیلتر P3 برابر ۴۰ است. کاربردش ساده است: اگر غلظت اندازه‌گیری‌شده ۳۰ برابر حد مجاز مواجهه است، FFP3 کافی نیست.

نشت کل به داخلTotal Inward Leakage (TIL)

درصد هوایی که به‌جای عبور از فیلتر، از کنار درزها وارد ماسک می‌شود. EN 149 برای FFP1 حداکثر ۲۲٪، برای FFP2 حداکثر ۸٪ و برای FFP3 حداکثر ۲٪ را می‌پذیرد. رقم بازدهی روی جعبه مربوط به خودِ فیلتر است، نه به صورت شما؛ فیلتر ۹۹ درصدی روی ماسکی که نمی‌نشیند، عملاً هیچ است.

سربند و راچتSuspension / Ratchet

مجموعه‌ی تسمه‌های داخل کلاه که ضربه را پخش می‌کند. پوسته فقط پوسته است؛ کاری که در آزمون ۵۰ ژول انجام می‌شود کارِ سربند است. سربند شش‌نقطه توزیع بهتری دارد و راچت پیچی اجازه می‌دهد کارگر با دستکش تنظیم کند. عمر سربند از پوسته کوتاه‌تر است — معمولاً هر ۱۲ ماه تعویض، حتی اگر پوسته سالم باشد.

فاصله‌ی آزاد داخل کلاهVertical Clearance

فاصله‌ی بین تارک سر و سطح داخلی پوسته، معمولاً ۲۵ تا ۵۰ میلی‌متر. همین حفره است که انرژی ضربه را می‌گیرد. کلاهی که سربندش را تا آخر سفت کرده‌اند «تا جا بیفتد»، این فاصله را از بین برده و از نظر عملکردی دیگر کلاه ایمنی نیست، هرچند برچسبش سر جایش باشد.

میرایی و عدد SNRAttenuation / Single Number Rating

عدد تک‌رقمی میرایی گوشی برحسب دسی‌بل که از تراز کل صدا کم می‌شود. SNR آزمایشگاهی است و روی سر واقعی معمولاً ۲۵ تا ۵۰ درصد کمتر به‌دست می‌آید. بیشینه‌ی SNR انتخاب درستی نیست: در محیط ۸۵ دسی‌بل، میرایی ۳۵ دسی‌بلی کارگر را از شنیدن آژیر و صدای همکار محروم می‌کند. هدف رساندن تراز زیر گوشی به ۷۰ تا ۸۰ دسی‌بل است، نه پایین‌تر.

کد N و کد K روی عینکAnti-fog (N) / Anti-scratch (K)

دو علامت روی لنز یا قاب مطابق EN 166: حرف N یعنی آزمون مه‌گرفتگی پاس شده و حرف K یعنی مقاومت در برابر خش با ذرات ریز. در محیط گرم و مرطوب، نبودِ N بزرگ‌ترین علت درآوردن عینک است — و عینکی که روی پیشانی نشسته، صفر درصد حفاظت می‌دهد.

شماره‌ی سایه‌ی فیلترShade Number

عدد تیرگی شیشه یا فیلتر جوشکاری. برای قوس الکتریکی معمولاً بین ۹ تا ۱۳ و برای برش و لحیم گاز بین ۴ تا ۸. انتخاب با جریان کار تعیین می‌شود: برای الکترود دستی حدود ۱۰۰ آمپر سایه‌ی ۱۱ و برای ۲۵۰ آمپر سایه‌ی ۱۳. سایه‌ی تیره‌تر «ایمن‌تر» نیست؛ جوشکاری که حوضچه را نمی‌بیند، ماسک را بالا می‌زند.

گیج دستکشGauge

تعداد سوزن در هر اینچ ماشین بافندگی. دستکش ۱۳ گیج نازک و حساس است و برای مونتاژ و کار با پیچ و مهره خوب است؛ ۷ یا ۱۰ گیج ضخیم‌تر و مقاوم‌تر در برابر سایش. گیج هیچ ارتباطی با سطح مقاومت برشی ندارد و این دو مدام در استعلام‌ها قاطی می‌شوند.

زمان نفوذBreakthrough Time

مدتی که طول می‌کشد تا ماده‌ی شیمیایی از جنس دستکش عبور کند و به پوست برسد؛ در شش سطح از بیش از ۱۰ دقیقه (سطح ۱) تا بیش از ۴۸۰ دقیقه (سطح ۶). این عدد برای هر ماده جداگانه است: یک دستکش نیتریل می‌تواند در برابر اسید سولفوریک سطح ۶ و در برابر استون سطح ۱ باشد. بدون نام ماده، عدد سطح بی‌معناست.

پنجه‌ی ۲۰۰ ژول200 J Toe Cap

آزمون پایه‌ی EN ISO 20345: سقوط وزنه‌ای با انرژی ۲۰۰ ژول روی پنجه، به‌علاوه‌ی مقاومت در برابر فشار ۱۵ کیلونیوتن. تقریباً معادل افتادن ۲۰ کیلوگرم از ارتفاع یک متر. فولاد و کامپوزیت در این عدد فرقی ندارند؛ تفاوتشان در وزن، انتقال سرما و رفتار پس از ضربه‌ی دوم است.

کلاس دیدپذیریHigh-Visibility Class

کلاس ۱ تا ۳ در EN ISO 20471 بر پایه‌ی متراژ پارچه‌ی فلورسنت و نوار بازتابنده تعریف می‌شود، نه بر پایه‌ی رنگ. کلاس ۳ دست‌کم ۰٫۸۰ متر مربع پارچه‌ی زمینه و ۰٫۲۰ متر مربع نوار می‌خواهد — یعنی عملاً آستین‌بلند یا ست کامل. جلیقه‌ی تک هرگز کلاس ۳ نمی‌شود، هرقدر هم نوار رویش بدوزید.

استانداردها، کدها و مدارک

این بخش برای کارشناس خرید نوشته شده. تفاوت میان «گواهی داریم» و «گواهیِ چه چیزی، از چه کسی، برای کدام محموله» اینجاست.

استاندارد هماهنگHarmonised Standard

استانداردی که در روزنامه‌ی رسمی اتحادیه‌ی اروپا فهرست شده و رعایتش «فرض انطباق» با مقررات PPE ایجاد می‌کند. هر EN ای هماهنگ نیست و فهرست هماهنگ‌ها خودش تاریخ‌دار و متغیر است. وقتی فروشنده می‌گوید «مطابق EN است»، سؤال بعدی این است که آن نسخه هنوز در فهرست هست یا نه.

نهاد اعلام‌شدهNotified Body

آزمایشگاه شخص ثالثی که کمیسیون اروپا به آن شماره‌ی چهاررقمی داده است. اگر تجهیز در دسته‌ی III باشد — هارنس، ماسک تنفسی، دستکش شیمیایی، لباس قوس الکتریکی — و کنار علامت CE عدد چهاررقمی نباشد، آن CE فقط ادعای خودِ سازنده است. ساده‌ترین آزمون اصالتی است که خریدار بدون آزمایشگاه می‌تواند انجام دهد.

دسته‌ی I، II و IIIPPE Category

طبقه‌بندی ریسک در مقررات (EU) 2016/425. دسته I خطر جزئی است (دستکش باغبانی، عینک آفتابی)، دسته II میانی (کلاه، عینک ایمنی، کفش) و دسته III خطر مرگبار یا برگشت‌ناپذیر (سقوط، تنفسی، شیمیایی، حرارت شدید). فقط دسته III نظارت سالانه بر تولید می‌خواهد و همین تفاوت، شکاف قیمتی بازار را توضیح می‌دهد.

گواهی آزمون نوع اتحادیه اروپاEU Type-Examination Certificate

می‌گوید نمونه‌ای که به آزمایشگاه رفته، آزمون را پاس کرده است. درباره‌ی محموله‌ای که برای شما می‌آید هیچ نمی‌گوید. تاریخ اعتبار دارد — معمولاً پنج سال — و شماره‌ی مدل روی آن باید دقیقاً با شماره‌ی روی کالا بخواند، نه «مشابه» آن.

اظهارنامه‌ی انطباقDeclaration of Conformity

سندی که خودِ سازنده امضا می‌کند و در آن اعلام می‌شود کالا با کدام مقررات و کدام استانداردها منطبق است. تهیه‌اش آسان است، اما سازنده را قانوناً مسئول می‌کند. در مناقصه این سند را به‌همراه گواهی نوع بخواهید، نه به‌جای آن.

ارجاع تاریخ‌دارDated Reference

نوشتن EN 397:2012+A1:2012 به‌جای EN 397. نسخه‌ها با هم فرق دارند و در اختلاف فنی، ارجاع بی‌تاریخ به هر نسخه‌ای تفسیر می‌شود. در شرح فنی همیشه سال و اصلاحیه را بیاورید؛ یک عدد چهاررقمی، ساعت‌ها بحث در کمیسیون را حذف می‌کند.

رشته‌ی علامتMarking String

مجموعه‌ی حروف و ارقام حک‌شده روی خودِ کالا که سطح عملکرد را اعلام می‌کند: 4X42C روی دستکش، S3 SRC روی کفش، AT-8000 روی لباس. این رشته سند است، بروشور نیست. اگر ادعایی روی کاتالوگ هست و روی کالا نیست، در بازرسی قابل استناد نیست.

پیکتوگرامPictogram

علامت تصویری خطر یا الزام. مرجع علائم محیطی ISO 7010 است: دایره‌ی آبی یعنی الزام، دایره‌ی قرمز با خط مورب یعنی ممنوعیت، مثلث زرد یعنی هشدار و مستطیل سبز یعنی شرایط ایمن یا مسیر خروج. تابلوی «استفاده از کلاه الزامی است» با متن فارسی و بدون پیکتوگرام استاندارد، در بازرسی امتیاز کامل نمی‌گیرد.

علامت استاندارد ایرانISIRI Mark

علامتی که با پروانه‌ی کاربرد از سازمان ملی استاندارد صادر می‌شود و به یک کارخانه و یک محصول مشخص تعلق دارد، نه به یک برند. برای فروش به دستگاه‌های دولتی معمولاً همین خواسته می‌شود. شماره‌ی پروانه قابل استعلام است — و این کاری است که خریدار حرفه‌ای پیش از عقد قرارداد انجام می‌دهد.

گواهی انطباق محمولهCertificate of Conformity (Batch)

برگه‌ای که برای همان بارنامه صادر می‌شود و شماره‌ی بچ، تاریخ تولید و نتیجه‌ی آزمون نمونه‌ی همان بچ را دارد. در تحویل انبار، این سند به کارتان می‌آید نه گواهی نوع. اگر تأمین‌کننده نمی‌تواند آن را صادر کند، یعنی زنجیره‌ی ردیابی‌اش وجود ندارد.

رشته‌ی علامت را رقم به رقم بخوانید

کار در ارتفاع و انرژی‌های خطرناک

واژه‌های این بخش با بقیه یک فرق دارند: اشتباه‌گرفتنشان معمولاً منجر به مرگ می‌شود، نه به مرجوعی. عمداً با عدد نوشته‌ایم.

ضریب سقوطFall Factor

طول سقوط آزاد تقسیم بر طول لنیارد. اگر نقطه‌ی اتکا بالای سر باشد ضریب نزدیک صفر است، اگر هم‌تراز دی‌رینگ باشد ۱ و اگر زیر پا باشد ۲. ضریب ۲ بیشترین نیرو را به بدن وارد می‌کند و بیشتر لنیاردهای بازار برای این حالت آزمون نشده‌اند. اولین سؤالی که سرپرست باید بپرسد این است: قلاب کجا بسته می‌شود؟

فاصله‌ی آزاد سقوطFall Clearance

ارتفاع خالی لازم زیر پای کاربر تا سیستم پیش از برخورد متوقف شود. برای لنیارد جاذب‌انرژی ۲ متری: ۲ متر لنیارد + تا ۱٫۷۵ متر بازشدن جاذب + حدود ۱٫۵ متر قد زیر دی‌رینگ + ۱ متر حاشیه، یعنی حدود ۶٫۲۵ متر. زیر شش متر، لنیارد جاذب‌انرژی انتخاب غلطی است؛ باید سراغ بلوک خودجمع‌کن رفت.

نیروی توقفArrest Force

بیشینه‌ی نیرویی که هنگام متوقف‌شدن سقوط به بدن وارد می‌شود. EN 355 سقف ۶ کیلونیوتن را می‌گذارد. بدن این عدد را در وضعیت درست تحمل می‌کند، به‌شرطی که نیرو از طریق تسمه‌های ران و سینه پخش شود؛ همان نیرو روی کمربند تک، شکستگی ستون فقرات است.

سقوط پاندولیSwing Fall

وقتی نقطه‌ی اتکا در راستای قائم کاربر نیست، سقوط به یک قوس تبدیل می‌شود و فرد به سازه‌ی مجاور برخورد می‌کند. سیستم مهار درست کار کرده و آسیب از برخورد جانبی است. قاعده‌ی میدانی: بیش از ۳۰ درجه انحراف از خط قائم یعنی نقطه‌ی اتکا را جابه‌جا کنید.

دی‌رینگ پشتیDorsal D-Ring

حلقه‌ی D بین دو کتف، نقطه‌ی اصلی مهار سقوط در هارنس EN 361. حلقه‌های کناری برای نگه‌داشتن وضعیت‌اند و حلقه‌ی جلوی سینه برای صعود و پایین‌آوردن. بستن لنیارد مهار سقوط به حلقه‌ی کناری، یک اشتباه رایج و کشنده است که فقط با آموزش حل می‌شود، نه با خرید تجهیز بهتر.

بلوک خودجمع‌کنSelf-Retracting Lifeline (SRL)

جمع‌کننده‌ی خودکار تسمه یا سیم‌بکسل که در سقوط ظرف چند ده سانتی‌متر قفل می‌کند و فاصله‌ی آزاد لازم را به حدود ۲ تا ۳ متر می‌رساند. برای ارتفاع کم تنها گزینه‌ی واقعی است. گران‌تر است و بازرسی سالانه‌ی جدی می‌خواهد؛ داخل جعبه‌اش فنر و مکانیزم ترمز است، نه فقط تسمه.

تعلیق ارتوستاتیکSuspension Trauma

فرد پس از توقف سقوط زنده است اما در هارنس آویزان می‌ماند؛ فشار تسمه‌های ران، برگشت خون وریدی را مختل می‌کند و بی‌هوشی طی ۱۰ تا ۳۰ دقیقه می‌آید. یعنی برنامه‌ی نجات باید زیر ۱۵ دقیقه اجرا شود. رکاب تسکین ارزان‌ترین قطعه‌ی کل سیستم است و همین بازه را چند برابر می‌کند.

ارت موقتTemporary Earthing

مجموعه‌ی کابل و گیره‌ای که خط بی‌برق‌شده را پیش از کار به زمین وصل می‌کند تا اگر ولتاژ برگشت، مسیر جریان از بدن نباشد. سطح مقطع کابل با جریان اتصال کوتاه شبکه انتخاب می‌شود، نه با آنچه در انبار موجود است. در گفت‌وگوی کارگاهی «ارت» هم به این مجموعه گفته می‌شود و هم به سیستم زمین ثابت — در سند بنویسید کدام.

قفل و برچسبLockout / Tagout (LOTO)

قفل‌کردن فیزیکی منبع انرژی و نصب برچسب با نام فردِ مسئول. نکته‌ای که کمتر رعایت می‌شود: هر نفری که وارد کار می‌شود باید قفل خودش را بزند؛ یک قفل مشترک، LOTO نیست. انرژی خطرناک هم فقط برق نیست — بخار، هوای فشرده، فنر فشرده و بار معلق هم قفل می‌خواهند.

ابزار و دستکش ۱۰۰۰ ولتVDE / Insulated Tools

ابزار دسته‌عایق مطابق IEC 60900 در ۱۰٬۰۰۰ ولت آزمون می‌شود و برای کار تا ۱٬۰۰۰ ولت متناوب مجاز است. دستکش عایق مطابق EN 60903 کلاس ۰۰ تا ۴ دارد. دو رنگ‌بودن دسته تزئین نیست: لایه‌ی زیرین رنگ متفاوتی دارد تا با یک خراش، معیوب‌بودن دیده شود. دستکش عایق آزمون دوره‌ای شش‌ماهه می‌خواهد و بدون آن، فقط یک دستکش لاستیکی است.

حریق، امداد و محیط

در این خانواده، اعداد روی بدنه‌ی تجهیز واقعاً معنای فیزیکی دارند — چیزی که کمتر خریداری می‌داند.

رتبه‌ی اطفاFire Rating

عدد و حرفی که روی خاموش‌کننده حک می‌شود، مثل 21A 113B. عدد پیش از A طول تقریبی چوب‌چین آزمون برحسب دسی‌متر است و عدد پیش از B حجم مایع سوختنی داخل تشتک آزمون برحسب لیتر. یعنی 113B واقعاً یعنی ۱۱۳ لیتر هپتان. وزن سیلندر (۶ یا ۱۲ کیلوگرم) رتبه نیست؛ دو خاموش‌کننده‌ی ۶ کیلویی می‌توانند رتبه‌های کاملاً متفاوتی داشته باشند.

کلاس آتشFire Class

A جامدات، B مایعات، C گازها، D فلزات و F روغن و چربی آشپزخانه. کلاس E در استاندارد اروپایی وجود ندارد؛ مناسب‌بودن برای تجهیزات برق‌دار با آزمون دی‌الکتریک جداگانه اعلام می‌شود. آشپزخانه‌ی سلف با خاموش‌کننده‌ی پودری یعنی حادثه‌ی آماده: پودر روغن داغ را پخش می‌کند.

هوزریلHose Reel

قرقره‌ی شلنگ نیم‌سخت با قطر داخلی معمولاً ۱۹ یا ۲۵ میلی‌متر، طراحی‌شده برای استفاده‌ی یک نفرِ آموزش‌ندیده. با شلنگ برزنتی تخت آتش‌نشانی فرق دارد؛ آن یکی دو نفر و مهارت می‌خواهد و پس از استفاده باید خشک و جمع شود. در اسناد مناقصه این دو مدام جای هم نوشته می‌شوند.

آزمون هیدرواستاتیکHydrostatic Test

آزمون فشار آب روی بدنه‌ی سیلندر برای اطمینان از سلامت فلز، با دوره‌ی متداول پنج‌ساله برای خاموش‌کننده و سیلندر تنفسی فولادی. شارژ سالانه جای این آزمون را نمی‌گیرد و این دو در قراردادهای نگهداری مدام قاطی می‌شوند. تاریخ آخرین آزمون باید روی بدنه یا پلاک باشد، نه فقط در دفتر پیمانکار.

دستگاه تنفسی خودکفاSCBA

سیلندر هوای فشرده با ماسک تمام‌صورت و رگولاتور فشار مثبت. برای فضای بسته و محیط کم‌اکسیژن تنها گزینه است — هیچ فیلتری در محیطی که اکسیژنش زیر ۱۹٫۵ درصد است کار نمی‌کند، چون فیلتر اکسیژن تولید نمی‌کند. زمان کارکرد اسمی سیلندر (۳۰ یا ۴۵ دقیقه) در تنفس سنگین به نصف می‌رسد؛ برنامه‌ریزی را با عدد واقعی انجام دهید.

شرایط خطرناک فوریIDLH

غلظتی که در آن فرد ظرف ۳۰ دقیقه دچار آسیب برگشت‌ناپذیر می‌شود یا توان فرار را از دست می‌دهد. ورود به این شرایط با ماسک فیلتردار ممنوع است، حتی FFP3، حتی برای «فقط دو دقیقه». تشخیصش هم چشمی نیست؛ گازسنج می‌خواهد.

فاصله‌ی پیمایشTravel Distance

طول مسیر واقعی راه‌رفتن تا نزدیک‌ترین خاموش‌کننده یا در خروج اضطراری — نه فاصله‌ی مستقیم روی نقشه. برای خطر کلاس A معمولاً حداکثر ۲۰ تا ۲۵ متر در نظر گرفته می‌شود. قفسه‌ی انبار، پارتیشن و بارِ چیده‌شده این عدد را دو برابر می‌کنند و روی نقشه‌ی معماری دیده نمی‌شوند؛ باید قدم زد.

مجوز کار گرمHot Work Permit

برگه‌ای که پیش از جوشکاری، برش یا سنگ‌زنی در محیط غیرکارگاهی صادر می‌شود و شعاع پاک‌سازی، نگهبان آتش و مدت دیده‌بانی پس از پایان کار را مشخص می‌کند. شعاع متداول حدود ۱۱ متر و دیده‌بانی ۳۰ تا ۶۰ دقیقه پس از خاموش‌شدن دستگاه است. بیشتر حریق‌های جوشکاری بعد از رفتن جوشکار شروع می‌شوند.

نجات بدون ورودNon-Entry Rescue

بیرون‌کشیدن فرد از فضای بسته با سه‌پایه و وینچ، بدون آنکه نفر دوم وارد شود. بخش بزرگی از قربانیان فضای بسته، همان کسانی هستند که برای نجات وارد شده‌اند. اگر نقطه‌ی اتصال و وینچ پیش از ورود نصب نشده باشد، هر برنامه‌ی نجاتی روی کاغذ می‌ماند.

ضریب بازتابCoefficient of Retroreflection (R'A)

معیار نور برگشتی نوار شبرنگ، برحسب کندلا بر لوکس بر متر مربع. نوار نوِ مناسب لباس دیدپذیر حدود ۳۳۰ و نوار درجه‌ی مهندسی حدود ۷۰ است — یعنی اختلاف چندبرابری، نه چنددرصدی. این عدد با شست‌وشو و سایش افت می‌کند و جلیقه‌ای که نوارش کدر و ترک‌خورده شده، از نظر استاندارد مردود است حتی اگر پارچه‌اش نو باشد.

مواد، ساخت و کنترل کیفیت

این واژه‌ها را ما هر روز در سالن تولید به‌کار می‌بریم. خریدارانی که همین ده کلمه را بلد باشند، در بازدید از کارخانه سؤال‌های بهتری می‌پرسند — و پیشنهادهای گران‌فروش را سریع‌تر تشخیص می‌دهند.

گرماژGSM / Fabric Weight

وزن پارچه برحسب گرم بر متر مربع. لباس کار تابستانی ۱۸۰ تا ۲۱۰، سه‌فصل ۲۴۰ تا ۲۸۰ و کار سنگین ۳۰۰ به بالا. گرماژ بالاتر همیشه بهتر نیست: پارچه‌ی ۳۲۰ گرمی در تیرماه بندرعباس یعنی لباسی که روی نرده آویزان می‌شود. گرماژ را با محیط انتخاب کنید، نه با بودجه.

سنفوریزهSanforized

عملیات پیش‌آب‌رفت روی پارچه‌ی پنبه‌ای که آب‌رفت را به حدود یک درصد محدود می‌کند. اگر در سفارش قید نشود، لباس سایز ۵۴ بعد از سه بار شست‌وشو می‌شود ۵۲ و کارگر آن را نمی‌پوشد. این تنها بند قراردادی است که با یک متر پارچه و یک ماشین لباسشویی قابل اثبات است.

بارتکBartack

دوخت رفت‌وبرگشتی کوتاه و متراکم روی نقاط پرتنش: انتهای جیب، دم زیپ، محل اتصال کش. لباس کار از همین نقاط پاره می‌شود، نه از وسط پارچه. شمردن بارتک‌های یک نمونه، سریع‌ترین راه ارزیابی کیفیت دوخت است و به هیچ ابزاری نیاز ندارد.

درز دوسوزنهTwin-Needle Seam

دو رج موازی روی یک درز؛ اگر یکی از نخ‌ها پاره شود، درز باز نمی‌شود. در شلوار و آستین کار الزامی است. تعداد بخیه در سانتی‌متر هم مهم است: زیر سه بخیه، درز شل و سریع‌پاره خواهد بود. در بند فنی هر دو را بنویسید.

تزریق مستقیم در برابر چسبیDirect Injection vs Cemented

در تزریق مستقیم، زیره روی رویه تزریق می‌شود و اتصال شیمیایی است؛ در روش چسبی، زیره‌ی آماده با چسب می‌چسبد. در نمایشگاه هیچ فرقی دیده نمی‌شود. در محوطه‌ی گرم و روغنی، تفاوت معمولاً بین ماه هشتم تا دوازدهم خودش را نشان می‌دهد. ما کل خط را روی تزریق مستقیم برده‌ایم چون هزینه‌ی برگشتی از صرفه‌جویی‌اش بیشتر بود.

زیره‌ی دوتزریقDual-Density Sole

لایه‌ی داخلی نرم برای جذب ضربه و لایه‌ی بیرونی سختِ مقاوم به سایش، در یک قالب. سبک و راحت است، اما در تماس با سطح داغ از حدود ۱۲۰ درجه به بعد وا می‌رود. برای ریخته‌گری و آسفالت‌ریزی باید سراغ زیره‌ی لاستیکی با علامت HRO رفت — و پذیرفت که سنگین‌تر است.

مستربچMasterbatch

دانه‌ی رنگ یا افزودنی که با پلیمر پایه مخلوط می‌شود. اگر رنگ سازمانی می‌خواهید، بدانید هر پارتی مستربچ کمی با پارتی قبل فرق دارد. اختلاف رنگ قابل قبول باید در قرارداد با عدد ΔE نوشته شود، نه با عبارت «مشابه نمونه» — که در عمل یعنی هر چیزی.

ضدشعله‌ی ذاتی در برابر عمل‌آوری‌شدهInherent vs Treated FR

در پارچه‌ی ذاتی، خاصیت در خودِ الیاف است (آرامید، مدآکریلیک) و با شست‌وشو از بین نمی‌رود. در پارچه‌ی عمل‌آوری‌شده، پنبه با ترکیب شیمیایی تثبیت می‌شود و عمرش به تعداد شست‌وشو گره خورده، معمولاً ۲۵ تا ۵۰ چرخه. هر دو می‌توانند EN ISO 11612 بگیرند؛ سؤال درست این است که پس از پنجاه شست‌وشو هم می‌گیرند یا نه.

شماره‌ی بچBatch / Lot Number

شناسه‌ای که یک محموله‌ی تولید را به تاریخ، شیفت، پارتی مواد اولیه و برگه‌ی آزمونش وصل می‌کند. بدون آن، شکایت از یک عیب فقط یک ادعاست و تأمین‌کننده هم نمی‌تواند ریشه را پیدا کند. در سند خرید، درج شماره‌ی بچ روی کارتن و روی برگه‌ی کنترل کیفیت را الزام کنید.

سطح کیفیت قابل قبولAQL

عدد بازرسی نمونه‌ای مطابق ISO 2859-1. مثلاً AQL 1.5 یعنی در نمونه‌ی تصادفی، تا ۱٫۵ درصد قلم معیوب پذیرفته می‌شود. برای دستکش معاینه و اقلام یکبارمصرف، عدد رایج ۱٫۵ یا ۲٫۵ است. «AQL صفر» وجود ندارد؛ هر کس چنین وعده‌ای بدهد یا بازرسی نمی‌کند یا صددرصد را می‌شمارد و هزینه‌اش را جای دیگری از شما می‌گیرد.

درجه‌ی حفاظت IPIngress Protection

دو رقم پس از IP: رقم اول نفوذ جامدات و گردوغبار (۰ تا ۶) و رقم دوم نفوذ آب (۰ تا ۹). ابزار برقی کارگاهی معمولاً IP54 است و برای شست‌وشوی محوطه IP65 لازم می‌شود. IP65 «ضدآب» نیست، ضدپاشش است؛ غوطه‌وری از IP67 شروع می‌شود. این تفاوت در فصل بارندگی و در ساخت‌وساز خودش را نشان می‌دهد.

هر بار که در یک بند فنی به‌جای «مرغوب»، عدد و واحد نوشته شده، هم خریدار برنده شده و هم تولیدکننده‌ی جدی. مبهم‌نویسی فقط به نفع کسی است که می‌خواهد چیز دیگری تحویل بدهد.

واحد فنی مهد ایمن

واژه‌های وارداتی که در کارگاه جا افتاده‌اند

این واژه‌ها را کسی نمی‌تواند از زبان کارگاه حذف کند و لازم هم نیست. مشکل وقتی شروع می‌شود که همان کلمه‌ی محاوره‌ای، بی‌ترجمه، وارد سند رسمی می‌شود.

هاردهتHard Hat

تلفظ کارگاهی «hard hat»؛ همان کلاه ایمنی صنعتی، معمولاً با سربند راچتی و نقاب کوتاه. در سند بنویسید «کلاه ایمنی صنعتی مطابق EN 397». «هاردهت» هیچ الزام فنی‌ای نمی‌سازد و کلاهِ سبکِ بازدیدکننده هم زیر همین کلمه جا می‌شود.

هویسHi-Vis (High Visibility)

کوتاه‌شده‌ی High Visibility؛ لباس یا جلیقه‌ی دیدپذیر. به‌صورت «هایویز» و «های ویز» هم نوشته می‌شود. دردسر جایی است که «جلیقه هویس» بدون کلاس در سند می‌آید و جلیقه‌ی توری بی‌استاندارد تحویل داده می‌شود. کلاس ۱ تا ۳ و شماره‌ی EN ISO 20471 را کنارش بنویسید.

فول‌بادی هارنسFull-Body Harness

هارنس تمام‌بدن با تسمه‌های شانه و ران و دی‌رینگ پشتی، مطابق EN 361. در محاوره فقط «هارنس» گفته می‌شود و همین کوتاه‌گویی است که کمربند نگه‌دارنده و هارنس صعود را وارد استعلام‌ها کرده. اگر کار مهار سقوط است، هر سه کلمه را کامل بنویسید.

ارتEarth / Ground

یک کلمه برای سه چیز: سیستم اتصال زمین تأسیسات، مجموعه‌ی ارت موقت خط، و گاهی خودِ سیم سبز-زرد. «ارت زدن» در گفت‌وگوی برقکارها معمولاً یعنی نصب ارت موقت پیش از کار روی خط بی‌برق‌شده. در سند بنویسید کدام‌یک، وگرنه پیمانکار ارزان‌ترین برداشت را انتخاب می‌کند.

اسپلشSplash Goggles

از splash goggles؛ عینک ضدپاشش شیمیایی که دور چشم را کامل می‌بندد و دریچه‌ی تهویه‌ی غیرمستقیم دارد. با عینک ایمنی فریم‌دار فرق دارد: عینک باز، مایع را از پایین و کنار به چشم می‌رساند. علامت مربوطه روی قاب، رقم 3 در EN 166 است.

سیفتیSafety

در بازار «سیفتی» به‌تنهایی یعنی کفش ایمنی؛ «عینک سیفتی» و «دستکش سیفتی» هم شنیده می‌شود. صفتی است که هیچ سطحی را مشخص نمی‌کند. هر جا در سند خرید دیدیدش، جایش کد استاندارد و کلاس بگذارید.

ستون آخر از موارد واقعی مرجوعی و اختلاف تحویل درآمده است. در همه‌ی این نُه ردیف، مقصر نه فروشنده بود و نه خریدار — یک کلمه بود.

این واژه‌ها را چطور در بند فنی بنشانید

واژه‌نامه تا وقتی روی کاغذ بماند، فقط یک متن آموزشی است. جای واقعی‌اش در پنج خط شرح فنی است که در پاکت ب می‌رود.

یک نکته‌ی آخر که به ضرر فروش کوتاه‌مدت ماست: در بسیاری از موارد، اصلاح واژه‌های سند خرید بیشتر از تعویض تأمین‌کننده اثر دارد. اول بند را درست کنید، بعد استعلام بگیرید.

پرسش‌های متداول